Drs. I.M.J. van Rijswijk RA

Direct hoog rendement, weinig risico, grote kansen, mooie brochures, charismatische adviseurs, kortom ‘a once in a life time opportunity'. Het beleggen in wijn, antiek, aandelen of onroerend goed wordt vaak voorgespiegeld als te mooi om waar te zijn, achteraf blijkt dit ook vaak het geval.

Vaak liggen aan dit soort ‘kansen' piramidespelen of zogenoemde ‘ponzi schemes' ten grondslag. Denk aan de grootschalige beleggingsfraudes die in de afgelopen jaren hebben plaatsgevonden, zoals recent de miljardenfraude gepleegd door de Amerikaan Madoff. Bij piramidespelen kunnen we ons inmiddels allemaal een voorstelling maken. Wie is er niet eens benaderd om deel te nemen aan zo'n lucratief ogend spel. Maar wat is nu eigenlijk een ‘ponzi scheme' en hoe is deze benaming ontstaan? In dit artikel gaan we nader in op de geschiedenis die hieraan ten grondslag ligt. Daarvoor gaan we terug naar de jaren 20 van de vorige eeuw.

Charles Ponzi werd in 1882 geboren in Italië en emigreerde in 1903 naar de Verenigde Staten. Het is zijn naam die generiek verbonden is aan beleggingsfraude. In 1919 1920 verrichte Charles Ponzi zijn oplichtingspraktijken in de Verenigde Staten met zijn zogenoemde Securities Exchange Company (SEC). Het kenmerk van zijn fraude was dat hij mensen ervan wist te overtuigen dat hij hun investering op korte termijn kon verdubbelen. Hierbij maakte hij gebruik van investeringen van nieuwe beleggers om oude beleggers rendement uit te keren. Zolang hij nieuwe investeerders kon aanbrengen, kon hij aan de verplichtingen voldoen én zichzelf verrijken. Binnen enkele maanden was hij miljonair.

Charles Ponzi beloofde in 1920 de Italiaans-Amerikaanse gemeenschap van Zuid-Boston binnen 45 tot 90 dagen 50% rendement op beleggingen. Hij zou daartoe in staat zijn omdat hij 400% kon verdienen aan handel in 'postal reply coupons'. De coupons waren gebaseerd op de op 26 mei 1906 tussen de Verenigde Staten en 60 andere landen in Rome gesloten herziening van de Universal Postal Convention van 15 juni 1897. Deze herziening voorzag in de postale betrekkingen tussen de ratificerende landen.

De Universal Postal Convention maakte het mogelijk dat iemand in land A een retourzending van een brief of een pakje vanuit land B vooruit kon betalen. Gedurende een korte periode na de Eerste Wereldoorlog was er ten aanzien van diverse landen een (aanmerkelijk) verschil tussen kosten enerzijds en waarden anderzijds. Dit verschil ontstond door (sterke) fluctuaties in wisselkoersen en de vaste valutaverhoudingen met betrekking tot de coupons. Ponzi bemerkte echter dat hij maar een paar cent per 'coupon' verdiende en dat het behandelen van grote hoeveelheden coupons hem soms meer kostte (de kosten bedroegen in gevolge de conventie 3%) dan ze waard waren. Tevens werden door de ratificerende landen al snel antispeculatiemaatregelen getroffen. Ponzi stopte met het inlossen van coupons, maar ging door met het bijeengaren van investeringskapitaal. Toen hij 50% rendement uitbetaalde aan de eerste beleggers was zijn reputatie gevestigd en kwam er vanuit het hele land geld bij hem binnen. Hij kocht een stijlvol huis in het duurste gedeelte van de stad en verwierf een aandeel in een bank, The Hanover Trust Company.

Op het hoogtepunt van zijn oplichtingspraktijk had Charles Ponzi ruim 40.000 beleggers en een totaal belegd vermogen van US $ 15 miljoen. Uiteindelijk viel het kaartenhuis in elkaar en ruïneerde dit zowel de bank als duizenden beleggers. Toen Ponzi zijn bankrekening bij de Hanover Trust Company negatief trok, greep de Massachusetts Banking Commissioner in en gelastte de bank te stoppen met het verzilveren van cheques afkomstig van Ponzi. De bank weigerde hieraan gehoor te geven en verstrekte Ponzi zelfs geantedateerde stortingsbewijzen om het 'overtrekken' van de rekening te dekken. Een paar dagen later greep de Banking Commissioner daadwerkelijk in en nam de Hanover Trust Company over. Ponzi werd gearresteerd voor 'mail fraud'. Ponzi was de beleggers op het eind US $ 6 miljoen verschuldigd.

Voordat Charles Ponzi zich met deze grote beleggingsfraude bezig hield, had hij al een crimineel leven van onder meer verduistering, oplichting en mensensmokkel achter de rug. Voor deze feiten was hij diverse malen veroordeeld en had hij tijd in de gevangenis doorgebracht. Na de beschreven postale oplichting, op 21 oktober 1920, had Ponzi geen cent meer en werd hij voor deze oplichting tot vijf jaar gevangenisstraf veroordeeld. Hierna heeft hij nog een aantal maal geprobeerd zijn geld te verdienen met verschillende soorten fraudes. Op eigen verzoek werd hij in 1934 naar Italië gedeporteerd. Jaren later werd Ponzi door zijn werkgever, een Italiaanse luchtvaart-maatschappij, in Rio de Janeiro (Brazilië) gestationeerd. Daar overleed Ponzi in 1949 vrijwel zonder geld, bijna blind en gedeeltelijk verlamd in de armenafdeling van een ziekenhuis. De naam van Charles Ponzi "The King of Financial Cons" is echter blijvend verbonden aan beleggingsfraude en leeft vandaag de dag nog steeds voort.